INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Halina Starska (właściwie Helena Starkiewicz)      Halina Starska, wizerunek na podstawie fotografii z 1927 r.

Halina Starska (właściwie Helena Starkiewicz)  

 
 
Biogram został opublikowany w latach 2003-2004 w XLII tomie Polskiego Słownika Biograficznego.

  

 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Starska Halina, właściwie Starkiewicz Helena (1888–1957), aktorka teatralna i filmowa, reżyser, dyrektor i kierownik artystyczny teatrów.

Ur. 13 I w Krakowie, była córką Józafata Starkiewicza, inspektora podatkowego pochodzącego z Białorusi, i Wandy z Nowickich, rodem z Kielecczyzny, siostry Aleksandra (zob.).

Dzieciństwo spędziła S. w Bośni (m.in. w Sarajewie) i w Galicji (jej ojciec pracował m.in. w Brzozowie i w starostwie w Kołomyi). Szkołę wydziałową ukończyła w Kołomyi. Naukę kontynuowała w Krakowie na pensji sióstr urszulanek, następnie w r. szk. 1904/5 na Wyższych Kursach dla Kobiet im. Adriana Baranieckiego (historia, literatura i pedagogika); mieszkała w tym czasie z rodziną wuja, Aleksandra Nowickiego. W r. 1905, podczas wydarzeń rewolucyjnych w Król. Pol., przewoziła do Warszawy nielegalne broszury. Do zawodu aktorskiego przygotowywała się od r. 1906 u Aleksandra Zelwerowicza w Krakowie, brała także lekcje u Józefa Kotarbińskiego (zapewne w Warszawie). Debiutowała 7 I 1908 w Teatrze Małym w Warszawie epizodyczną rolą w komedii satyrycznej „Niuta” Stanisława Romana Lewandowskiego i F. Dörmanna. T.r. zagrała tam dużą rolę Matyldy w „Lucyferze” E. A. Buttiego, ujawniając «dużo serdecznego uczucia i prostoty» (A. Dobrowolski). Na scenie zaczęła używać pseud. Halina Starska. Po kilku miesiącach odeszła z tego teatru.

W tym czasie związała się S. z Zelwerowiczem i od sezonu 1908/9 została zaangażowana do obejmowanego przezeń teatru «Victoria» w Łodzi. Wystąpiła w spektaklach w jego reżyserii: jako Rachel w „Weselu” Stanisława Wyspiańskiego (17 IX 1908, na otwarcie sezonu), Stella w „Fantazym” Juliusza Słowackiego (wystawianym pt. „Nowa Dejanira”), Irina w „Trzech siostrach” A. Czechowa (25 I 1909, prapremiera polska). Grała też w spektaklach reżyserowanych przez Andrzeja Mielewskiego: Elsinoe w „Irydionie” Zygmunta Krasińskiego oraz Ofelię w „Hamlecie” W. Shakespeare’a. Z teatrem «Victoria» występowała w Zgierzu, Pabianicach, Kaliszu, a nawet w Petersburgu (1 III 1909 z „Weselem”). W maju t.r., po pożarze budynku «Victorii», odbyła z zespołem dwumiesięczne tournée, w czasie którego prezentowano głównie „Wesele” Wyspiańskiego (Kalisz, Łowicz, Tomaszów, Częstochowa, Lublin, Radom, Kielce, Sosnowiec, Piotrków). W sezonach 1909/10–1910/11 występowała w kierowanym przez Zelwerowicza Teatrze Polskim w Łodzi (przy ul. Cegielnianej 63), m.in. w sztukach Wyspiańskiego (23 X 1909 jako Barbara w prapremierze fragmentu „Zygmunta Augusta” przedstawiającego śmierć Barbary Radziwiłłówny) i Słowackiego (Laura w „Zawiszy Czarnym”, Salomea w „Horsztyńskim”, Salomea w „Śnie srebrnym Salomei”); największy sukces odniosła jako Rachela w „Ponad siły” B. Bjřrnsona (premiera 5 I 1911). W marcu t.r. występowała z łódzkim Teatrem Polskim w Kijowie. W październiku, po pożarze budynku teatralnego przy ul. Cegielnianej, zespół grał w Łodzi w gmachu Teatru Wielkiego. Następnie z częścią zespołu łódzkiego pod kierunkiem Zelwerowicza zaangażowała się S. do nowo utworzonego w Warszawie przez Franciszka Rychłowskiego Teatru Zjednoczonego. W inauguracyjnym przedstawieniu 19 XII wystąpiła w roli Maryny w „Weselu” Wyspiańskiego; niebawem zagrała tamże m.in. Kornelię w „Irydionie” Krasińskiego. Teatr nie miał powodzenia, wystawiał przeważnie na prowincji, m.in. w Płocku i Radomiu, choć w marcu 1912 był w Moskwie (S. grała Julię w „To samo” Leopolda Staffa). W lipcu i sierpniu t.r. występowała S. w Połądze z zespołem Karola Hoffmana. T.r. została zaangażowana przez Arnolda Szyfmana do powstającego Teatru Polskiego w Warszawie; z zespołem tym wyjechała w październiku na sześciotygodniowe tournée (m.in. do Żytomierza, Mińska, Kijowa i Petersburga). W r. 1913 występowała w Teatrze Polskim m.in. jako Dziewka („Lilie” Ludwika Hieronima Morstina), Tekla („Wąsy i peruka” Józefa Korzeniowskiego), Kalonike („Gromiwoja” Arystofanesa), Lucynda („Lekarz mimo woli” Moliera), a w r. 1914 – Małgorzatka („Szopka warszawska” Artura Oppmana), Marusia („Dzieje Józefa” Włodzimierza Perzyńskiego), Lala („Mezalians” Kazimierza Wroczyńskiego), Chochlik („Balladyna” Słowackiego). W 1. poł. r. 1914 poznała Mieczysława Limanowskiego i zaangażowała się w stworzony przez niego (pod patronatem Henryka Sienkiewicza i Zenona Przesmyckiego) projekt ambitnego teatru popularnego, który wkrótce przyjął nazwę Teatr Powszechny. Od inauguracji, 8 V 1915, grała Infantkę w „Cydzie” P. Corneille’a w parafrazie Wyspiańskiego (reż. Limanowski i Zelwerowicz). W r. 1913 podjęła współpracę z filmem; zagrała tytułową rolę w „Halce” wg libretta Włodzimierza Wolskiego do opery Stanisława Moniuszki. W r. 1914 odtworzyła Bellę w „Tajemnicy pokoju nr 100” (najstarszy zachowany polski film fabularny) i Wandę w „Fatalnej godzinie”, zagrała też role niezidentyfikowane w „Mętach Warszawy” i „Chciałbym, lecz nie wolno” (wszystkie produkcji wytwórni «Kosmofilm»); w r.n. była Haliną w „Szpiegu” (produkcja «Sfinksa»). Jest uznawana za pierwszą polską gwiazdę filmową.

W lipcu 1915, w związku ze zbliżającym się frontem, S., jako poddana austriacka, została ewakuowana do Rosji; po krótkim pobycie w Petersburgu zamieszkała w Moskwie. Dn. 8 IX t.r. zagrała tam Rachel w „Weselu” Wyspiańskiego (w reż. Stefana Jaracza). W r. 1916 wystąpiła w przedstawieniach Teatru Polskiego Szyfmana w Moskwie, m.in. ponownie jako Rachel w „Weselu”, tym razem w reżyserii Juliusza Osterwy (na inauguracji Teatru 8 III t.r.), oraz Idalia w „Fantazym” Słowackiego (również w reżyserii Osterwy), a także w inscenizacjach Szyfmana: jako Roza Weneda w „Lilli Wenedzie” Słowackiego oraz w wieczorze poezji Adama Mickiewicza. T.r. zagrała w filmie „Nočnyje priklučenija dariat nam naslaždienija” (reż. Władysław Starewicz); brała udział (obok Jaracza, Osterwy, Szyfmana, Limanowskiego, Wincentego Drabika, Tadeusza Micińskiego) w dyskusjach prowadzonych w czasie prób teatralnych, które zapoczątkowały przyszłą reformę teatru polskiego. Zimą i wiosną 1917 uczestniczyła w próbach przygotowywanego przez Limanowskiego przedstawienia „Dziadów” Mickiewicza. Dn. 18 II t.r. odbyła się premiera wyreżyserowanego przez S-ą misterium jasełkowego „Bóg się rodzi” Limanowskiego.

W r. 1920 wróciła S. do Polski i zamieszkała w Warszawie. Współpracowała sporadycznie z teatrem «Reduta» Osterwy, m.in. 21 V t.r. uczestniczyła w czytaniu fantazji teatralnej „Amor felix” Władysława Zawistowskiego. Dn. 22 X 1921 w sali Tow. Higienicznego wzięła udział w wieczorze poetyckim Juliana Tuwima (z Jaraczem). W r. szk. 1921/2 wykładała w Szkole Instruktorów Teatralnych przy Związku Teatrów Ludowych. Nadal występowała na scenie, m.in. od 21 II 1922 w teatrze «Maska» partnerowała jako Joanna Cannot Kazimierzowi Kamińskiemu w „Kłopotach geniusza” E. A. Bennetta. W dn. 13–15 IV t.r. na IV Zjeździe Delegatów Związku Artystów Scen Polskich (ZASP) została powołana do Naczelnej Rady Artystycznej (Rada przestała działać po roku). W sezonie 1922/3 grała w teatrze «Komedia» oraz w Teatrze Miejskim im. Wojciecha Bogusławskiego (m.in. Agnieszkę Gonzagę w „Sułkowskim” Stefana Żeromskiego w reżyserii Osterwy). W listopadzie 1922 w sali operetki «Wodewil» wzięła udział w cyklu przedstawień dla dzieci zatytułowanym „Bajki”. Aktorstwo S-iej oceniano w tym czasie przychylnie: «Jest to jedna z najlepszych artystek na polskich scenach. Gama szeroka. Mocny [charakter] i ładny uśmiech w komedii – duże skupienie, wielka dyskrecja i głęboka szczerość w dramacie» (W. Rabski). W czerwcu 1923 występowała gościnnie w Ciechocinku, Włocławku, Płocku, Lublinie, Łodzi i Sosnowcu. W sezonie 1923/4 wykładała w Łodzi w Szkole Dramatycznej działającej przy Teatrze Miejskim, oraz (do sezonu 1924/5) grała w tym teatrze, m.in. w „Weselu” Wyspiańskiego (kolejny raz wystąpiła jako Rachel), „Znajomku z Fiesole” Brunona Winawera, „Zaczarowanym kole” Lucjana Rydla i „Prawie pocałunku” T. Bernarda, Y. Mirande’a, G. Quinsona. Po powrocie do Warszawy występowała w r. 1925 w teatrze «Komedia», a w lipcu t.r. w teatrze «Szkarłatna Maska» (rola Nastasji w „Idiocie” wg F. Dostojewskiego). W sezonie 1925/6 w Teatrze im. Bogusławskiego (pod dyrekcją Zelwerowicza oraz kierownictwem artystycznym Zelwerowicza, Leona Schillera i Wilama Horzycy) zagrała m.in. Dziewczynę w prapremierze „Achilleis” Wyspiańskiego (13 XI 1925, inscenizacja Schillera), Baronową w „Słomkowym kapeluszu” E. Labiche’a (reż. Zelwerowicz), Frankę w „Pucharze wędrownym” Zygmunta Nowakowskiego (reż. Zelwerowicz) oraz Elizę w „Napoleonie w szlafroku” E. Bozdecha (reż. Zelwerowicz). Od sezonu 1926/7 występowała w Krakowie w Teatrze im. Słowackiego, prowadzonym przez Nowakowskiego (z którym była w tym czasie związana). Pierwszą jej rolą na tej scenie była Aldyt w „Grobie nieznanego żołnierza” P. Raynala (reż. Nowakowski). Krytyka doceniła jej nowoczesne aktorstwo i warunki «tragicznej gwiazdy»: «Głęboki głos, naginający się łatwo do wszelkich odcieni, twarz, odbijająca wyraziście wszystkie wzruszenia i poruszenia duszy, oczy, któreby bez słów potrafiły wszystko wyrazić, ruchy wolne od wszelkiej przypadkowości, a tak pełne ekspresji...» (T. Sinko). Najczęściej odtwarzała role amantek lirycznych i komediowych w spektaklach reżyserowanych przez Nowakowskiego: Joannę Cannot w „Kłopotach geniusza” Bennetta, Koletę Bolbec w „Mecenas Bolbec i jego mąż” L. Verneuila i G. Berra, Lenę w „Maskach” F. Crommelyncka, Maję w „Lecie” Tadeusza Rittnera, Małgorzatę Gautier w „Damie kameliowej” A. Dumasa syna, tytułową rolę w „Madame Sans Gęne” V. Sardou i E. Moreau, a ponadto m.in. tytułową rolę w „Kochanku Sybilli Thompson” Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej (reż. Jerzy Chodecki), Felę w „Głazie granicznym” Emila Zegadłowicza (reż. Józef Sosnowski), Irenę „W pętach” E. Bourdeta (reż. Gustaw Buszyński). W sezonach 1927/8–1928/9 wyreżyserowała m.in. „Śnieg” Stanisława Przybyszewskiego, „Simonę” J. Devala (przedstawienie grano gościnnie we Lwowie), „Cień” D. Niccodemiego. W Polskim Radiu w Krakowie zorganizowała słuchowiska dla dzieci i młodzieży i objęła nad nimi kierownictwo (zapewne od początku r. 1928); dla dorosłych przygotowała w radiu m.in. „Szopkę krakowską”, „Wieczór podhalański”, „Komedię o człowieku, który poślubił niemowę” A. France’a i „Zaloty wiejskie”, na podstawie sztuki ludowej „Wigilia św. Andrzeja” Franciszka Dorowskiego (Domnika).

We wrześniu 1929 ponownie zamieszkała S. w Warszawie. Porzuciwszy karierę aktorską, zorganizowała i objęła kierownictwo artystyczne teatru dla dzieci i młodzieży «Jaskółka», «pierwszej autentycznie wychowawczej oraz ambitnej literacko i artystycznie sceny» (S. Marczak-Oborski). Inauguracja odbyła się 10 X t.r. (wystawiono bajkę „Złota kaczka” Heleny Zakrzewskiej). Na scenie tego teatru S. wyreżyserowała m.in. „Czary i kolory” Janiny Morawskiej, „Cień” Niccodemiego, „Powrót posła” Juliana Ursyna Niemcewicza oraz, najlepiej przyjmowane, bajki dla dzieci. We wrześniu 1933, z powodu trudności finansowych, teatr zawiesił działalność, a S. zaangażowała się do Teatru Miejskiego w Łodzi. W teatrze tym, za dyrekcji Wroczyńskiego, wyreżyserowała „Dyktatora” J. Romainsa, „Stefka” Devala (wspólnie z Heleną Zelwerowicz), „Wywczasy Don Juana”, wg komedii „Gwiazdor i kinomanki” Wroczyńskiego ukrywającego się pod pseud. Rujwid (31 XII 1933 – spektakl był połączony z zabawą sylwestrową w przerwach). W dn. 8–11 IV 1936 na II Nadzwycz. Walnym Zjeździe Delegatów ZASP postulowała S. m.in. wprowadzenie do programu Państw. Inst. Sztuki Teatralnej kształcenia aktorów teatrów dziecięcych. Jesienią t.r. założyła, przy Związku Nauczycielstwa Polskiego w Warszawie, Objazdowy Teatr dla Dzieci „Płomyka” i „Płomyczka”; w r. 1937 występowała z nim w miasteczkach i wsiach centralnej i wschodniej Polski. Wystawiała przede wszystkim spektakle kukiełkowe, np. „O strasznym smoku” wg Marii Kownackiej, ale także aktorskie, np. inscenizację wierszy Tuwima pt. „Śląsk śpiewa”. Zrezygnowawszy z przyczyn finansowych z prowadzenia teatru, zorganizowała w Warszawie w grudniu t.r. na polecenie ZASP «Nasz Teatr» dla młodzieży i wojska; zespół tworzyli bezrobotni aktorzy. Wystawiła w nim m.in. „Przyjaciela wesołego diabła” Kornela Makuszyńskiego.

Wybuch drugiej wojny światowej uniemożliwił S-iej realizację planowanego na jesień 1939 objazdu «wozem filmowym» Czechosłowacji, Jugosławii i Bułgarii, w celu przygotowania filmów dla dzieci i młodzieży. W czasie okupacji niemieckiej pracowała S. w kiosku i kawiarniach w Warszawie, zajmowała się też handlem. W r. 1940 była więziona na Pawiaku. Powstanie warszawskie 1944 r. przeżyła na Starym Mieście. W r. 1945, mimo ciężkiej choroby serca, odbudowała objazdowy teatr «Jaskółka», włączony w listopadzie r.n. do warszawskich Miejskich Teatrów Dramatycznych. W r. 1946 wstąpiła do PPR (następnie była członkiem PZPR), przez rok pełniła funkcję sekretarza Podstawowej Organizacji Partyjnej, zorganizowała też koło teatralne PPR. W sezonach 1946/7–1947/8 wyreżyserowała w «Jaskółce» (od sezonu 1947/8 teatr «Miniatura») „Zapraszamy na wesele” Aliny Kwiecińskiej. Po połączeniu zespołu z przeniesionym z Krakowa teatrem lalek «Niebieskie Migdały» została zatrudniona w październiku 1948 jako wykładowczyni w działającym przy tym teatrze Studiu Dramatycznym Teatru Lalek. Dn. 1 IX 1949 zaangażowała się jako aktorka i reżyserka do Państw. Teatru im. Jaracza z siedzibami w Olsztynie i Elblągu; w sezonie 1949/50 wystawiła tu „Archipelag Lenoir” A. Salacrou, „Przyjaciół” A. Uspieńskiego, „Grzegorza Dyndałę” Moliera oraz zagrała tytułową rolę w „Vassie Železnovej” M. Gorkiego. Od jesieni 1950 do końca życia była zatrudniona w Państw. Teatrze im. Żeromskiego z siedzibami w Kielcach i Radomiu. Grała tam tytułową rolę w „Moralności pani Dulskiej” Gabrieli Zapolskiej, Matkę w „Odezwie na murze” Anny Świrszczyńskiej, Naumanową w „Kruk krukowi oka nie wykole” A. Ostrowskiego, Ciocię Saszę w „Tak będzie” K. Simonowa. Ostatni raz wystąpiła 31 XII 1953 w epizodzie w „Nie igra się z miłością” A. de Musseta, w reżyserii Ireny Byrskiej. Ostatnie lata życia spędziła w Warszawie, częściowo na leczeniu szpitalnym, oraz w Schronisku Artystów Weteranów Scen Polskich w Skolimowie. Zmarła 21 VIII 1957 w Pruszkowie, została pochowana w Warszawie na cmentarzu Bródnowskim jako Helena Starska-Piasecka (kw. 48 F, rząd 1, grób 32).

Mężem S-iej był bliżej nieznany Piasecki; w r. 1948 była już wdową. Potomstwa nie zostawiła.

 

Wyspiański S., Dzieła zebrane, Oprac. M. Stokowa, Kr. 1967–8 XV; – Višnevskij V., Chudožestvennye filmy dorevolucionnoj Rossii, Moskva 1945; – Słown. Teatru Pol., I (bibliogr., fot., błędna data i miejsce śmierci S-iej) – Boy-Żeleński T., Pisma, W. 1965 XXIII 536; Hausbrandt A., Aktorzy, W. 1976 s. 172; Historia filmu polskiego, W. 1966 I; Jewsiewicki W., Polska emigracja artystyczna w Rosji 1914–1922, Acta Univ. Lodziensis. Nauki Human.-Społ. 1979, S. I, z. 33 s. 100; Krasiński E., Stefan Jaracz, W. 1983; tenże, Warszawskie sceny 1918–1939, W. 1976; Limanowski M., Był kiedyś teatr Dionizosa, Oprac. Z. Osiński, W. 1994; Małkowska H., Teatr mojego życia, Ł. 1976; Marczak-Oborski S., Teatry w Polsce 1918–1939. Wielkie ośrodki, W. 1984; Michalik J., Wspomnienia Karola Rollego o teatrze, „Pam. Teatr.” 1983 nr 3; Poskuta-Włodek D., Trzy dekady z dziejów sceny. Teatr im. J. Słowackiego w Krakowie 1914–1945, Kr. 2001; Teatr przy Cegielnianej. Szkice z dziejów sceny łódzkiej 1844–1978, Red. S. Kaszyński, Ł. 1980; W kręgu warszawskiego „Baja”, Oprac. H. Jurkowski, W. 1978; Waszkiel M., Dzieje teatru lalek w Polsce (do 1945), W. 1990; – Szematyzmy Król. Galicji na r. 1904; – Listy Lucyny i Józefa Kotarbińskich, Oprac. Z. Jasińska, W. 1978; – „Biesiada Liter.” 1912 nr 36; „Czas” 1926 nr 223 (T. Sinko); „Ilustr. Kur. Codz.” 1929 nr 185 dod. „Kur. Radiowy” nr 26, 1932 nr 83; „Kur. Warsz.” 1908 nr 43, 70, 71 (A. Dobrowolski), 1922 nr 275 (W. Rabski); „Pam. Teatr.” 1972 z. 1; „Radio” 1928 nr 6; „Scena Pol.” 1936 nr z września; „Teatr i Film” 1957 nr 11; – AP w Kr.: Kursy Baranieckiego, 1158 TM 22; Arch. Artyst. i B. Teatru im. Słowackiego w Kr.: Afisze, recenzje; Arch. Teatru im. Jaracza w Olsztynie: Akta personalne S-iej; Arch. Teatru im. Żeromskiego w Kielcach: Akta personalne S-iej; Arch. Teatru Powsz. im. Zygmunta Hübnera w W.: Ankieta personalna S-iej; Dział Dok. Teatr. ZASP w W.: Arkusz kwalifikacyjny i odręczne omówienie arkusza z Teatru im. Żeromskiego w Kielcach; USC w Pruszkowie: Akt zgonu, nr 317/1957; – Listy S-iej i Nowakowskiego z l. 1925–6 ze zbiorów Jana Steciaka – kserokopie w posiadaniu Romana Włodka z Kr.

Grażyna Chmielewska

 

 
 

Powiązane zdjęcia

   

Chmura tagów

TAGI

Za pomocą tagów oznaczamy powiązania tematyczne postaci. Pozwalają one eksplorować serwis wg wybranych przez redakcję najważniejszych tematów dla danej postaci.

 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 
 
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 
 

Magda Teresa Wójcik

1934-06-10 - 2011-09-17
aktorka filmowa
 

Zbigniew Zapasiewicz

1934-09-13 - 2009-07-14
reżyser teatralny
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Andrzej Jerzy Piotrowski

1934-10-24 - 1978-07-23
reżyser filmowy
 

Jan Kornel Rutkowski

1855-12-26 - 1932-08-10
farmaceuta
 

Tadeusz Ajdukiewicz

1852 - 1916-01-09
malarz
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.