Tatarkiewicz Władysław, pseud. i krypt.: Jan Łukowski, W.T. (1886–1980), filozof, historyk sztuki, tłumacz, profesor Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, Uniwersytetu Poznańskiego i Uniwersytetu Warszawskiego.
Ur. 3 IV w Warszawie przy ul. Długiej 545 (obecnie ul. Długa 18), był wnukiem Józefa Jakuba Tatarkiewicza (zob.), synem Ksawerego Franciszka (1848–1903), magistra prawa i administracji Szkoły Głównej Warszawskiej, adwokata przysięgłego, oraz Marii (Marianny) z Brzezińskich (zm. 1941), córki Aleksandra i Izabeli z Morchonowiczów, właścicieli majątku ziemskiego Bełżyce (pow. lubelski). Miał brata Jana (1889–1947), adwokata i radcę prawnego w Warszawie.
Po wstępnym nauczaniu domowym T. w l. 1896–1903 uczęszczał do V Męskiego Gimnazjum Filologicznego w Warszawie. Po śmierci ojca i uzyskaniu świadectwa dojrzałości podjął studia na Uniw. Warsz., najpierw na Wydz. Matematycznym, a wkrótce potem na Wydz. Prawa. Równocześnie na tajnych kursach uczęszczał na wykłady z filozofii i psychologii Adama Mahrburga, Ludwika Krzywickiego i Stanisława Brzozowskiego. Jako pisarz debiutował w r. 1903 w „Kurierze Warszawskim” wierszami utrzymanymi w konwencji młodopolskiej (Szum drzew, nr 79, Przeszłość, nr 274, Ballada, nr 302); w „Wędrowcu” (nr 1) ogłosił t.r. wiersz Wspomnienia, a w r. 1905 w „Chimerze” (T. 9 z. 27) wiersz Melancholia. Podczas wieczoru literackiego w Nałęczowie poznał w tym czasie Stefana Żeromskiego i Zofię Nałkowską. W trakcie wydarzeń rewolucyjnych wziął udział 15 I 1905 w wiecu studentów w Warszawie, domagających się autonomii i repolonizacji uniwersytetu. Usunięty z uczelni, wyjechał z najbliższym przyjacielem, Władysławem Korniłowiczem, na dalsze studia za granicę; jeden semestr spędził na uniw. w Zurychu, a następne dwa lata na uniw. w Berlinie, gdzie słuchał wykładów filozofów, m.in. W. Dilthey’a, F. Paulsena, M. Dessoira, G. Simmla i E. Cassirera oraz historyka sztuki H. Wölfflina. W l. 1907–10 studiował na uniw. w Marburgu; ten ośrodek neokantyzmu wywarł wpływ na jego zainteresowania intelektualne i metodę pracy naukowej. Zaprzyjaźnił się tam z N. Hartmannem i H. Heimsoethem. Jako autor recenzji filozoficznych debiutował w r. 1909 w krakowskiej „Krytyce” i warszawskim „Przeglądzie Filozoficznym”. Doktoryzował się 16 III 1910 u «dwu bogów filozoficznych Marburga», H. Cohena i P. Natorpa, na podstawie rozprawy Die Disposition der Aristotelischen Prinzipien (Giessen 1910), wysoko ocenionej przez D. Rossa, wybitnego znawcę myśli Arystotelesa. T.r. wrócił do Warszawy, gdzie znalazł się w środowisku filozoficznym Władysława Weryhy. Na krótko wyjechał do Lwowa; zetknął się tam z kręgiem filozofów skupionych wokół Kazimierza Twardowskiego; 9 VII na posiedzeniu Kółka Filozoficznego Czytelni Akademickiej wygłosił odczyt „Spór o Platona”. Jako historyk sztuki debiutował w r. 1910 w „Zeitschrift für bildende Kunst” (T. 21 z. 10) artykułem Die Bilder des Warschauer Museum. Dla TZSP przygotował katalog Wystawa dzieł Aleksandra Orłowskiego (1777–1832) (W. 1910). Lato t.r. spędził z matką i bratem na wyspie Lido w Wenecji, a wakacje 1911 na wyspie Belle-Île-en-Mer, u wybrzeża Bretanii, po czym przez Rouen i Caen dotarł do Paryża, gdzie pozostał na letni semestr t.r. Uzupełniał studia filozoficzne, słuchając wykładów H. Bergsona i P. Janeta na Sorbonie, w Collège de France i École du Louvre. W tym czasie zaczął prowadzić systematyczne zapiski kronikarskie.
Po powrocie do Warszawy T. od r. 1912 wykładał filozofię na żeńskich kursach pedagogicznych Katolickiego Związku Polek oraz działał w Tow. Opieki nad Zabytkami Przeszłości. Zainteresowania naukowe skierował w stronę historii sztuki i opublikował rozprawę Rzeźbiarz polskiego klasycyzmu, Jakub Tatarkiewicz („Sztuka” T. 3: 1913 z. 11/12), poświęconą twórczości swego dziadka. Z listami polecającymi od Franciszka Pułaskiego, sekretarza Tow. Naukowego Warszawskiego, wyjechał w maju 1913 do Petersburga. W zbiorach tamtejszej ASP odnalazł dokumenty związane z Zamkiem Królewskim w Warszawie oraz komplet rysunków ze zbiorów Stanisława Augusta; skierowało to jego zainteresowania na osiemnastowieczny klasycyzm warszawski. Dwie rozprawy z t.r. formułowały wstępnie najważniejsze zasady jego oglądu świata, tj. ład i porządek jako zasada organizująca świat myśli i świat rzeczy (Rozwój w sztuce, W. 1913) oraz upatrywanie wspólnej myśli w wielorakości oglądu zjawisk (Pluralizm w estetyce, „Kur. Poranny” 1913 nr 66–67). Od r. 1914 na trzyletnich kursach pedagogicznych dla kobiet Jana Onufrego Miłkowskiego prowadził wykłady z historii filozofii. Lato t.r. spędził ponownie na Lido, a w sierpniu, już w trakcie pierwszej wojny światowej, odwiedził Karyntię.
Jesienią 1915 został T. powołany na wykładowcę historii filozofii i ogólnego przeglądu zagadnień filozoficznych na zrepolonizowanym Uniw. Warsz.; 18 XI t.r. wygłosił wykład inauguracyjny Z dziejów filozofii na Wszechnicy Warszawskiej („Przegl. Filoz.” R. 18: 1915 z. 3/4). W Tow. Naukowym Warszawskim przedstawił odczyt Budowa pałacu w Łazienkach, który następnie opublikował (W. 1916); dokonał tu rozwarstwienia budowli, tzn. ustalenia wszystkich etapów jej powstawania, łącznie z etapem ostatnim, klasycystycznym. Po śmierci Weryhy został w r. 1916 prezesem Polskiego Tow. Psychologicznego oraz wiceprezesem Warszawskiego Inst. Filozoficznego. W październiku i listopadzie 1918 uległ pandemii grypy hiszpanki. Już w niepodległej Polsce opublikował nowatorską, opartą na nieznanych wcześniej dokumentach i rysunkach, rozprawę Rządy artystyczne Stanisława Augusta (W. 1919), a sformułowane przez niego pojęcie «styl Stanisława Augusta» weszło na trwałe do nauki polskiej. Dn. 23 V 1919 habilitował się na Uniw. Lwow. (habilitacja zatwierdzona 8 VIII t.r.) na podstawie rozprawy O bezwzględności i obiektywności dobra i zła. Wydana pt. O bezwzględności dobra (W. 1919, wyd. następne, L. 1989, wstęp P. J. Smoczyński) i poświęcona pamięci Weryhy, była pierwszą polską książką traktującą o dobrach bezwzględnych, obiektywnych i niezmiennych. Jesienią 1919 został powołany na USB w Wilnie i objął katedrę filozofii. Dn. 2 IV 1920 wygłosił wykład inauguracyjny pt. O dwojakim pojmowaniu moralnego czynu, a 22 IV t.r. został mianowany profesorem nadzwycz. filozofii; prowadził wykłady z etyki. Na posiedzeniu tamtejszego Tow. Przyjaciół Nauk wygłosił 12 VI 1920 nowatorski odczyt pt. Dwa klasycyzmy, wileński i warszawski (W. 1921). B. Pascalowi, jednemu ze swych ulubionych filozofów, poświęcił rozprawę Porządek dóbr: studium z Pascala („Przegl. Filoz.” R. 23: 1920 [1921]). Po zajęciu Wilna w r. 1920 przez Armię Czerwoną zgłosił się jako ochotnik do WP; przydzielony do Wydz. Wojskowej Oświaty i Propagandy, został skierowany do Łodzi. Zdemobilizowany po dwóch miesiącach, wrócił do Wilna, zajętego w październiku t.r. przez wojska gen. Lucjana Żeligowskiego. Dla Biblioteki USB skatalogował z żoną w l. 1920–1 zbiór kursów filozoficznych z l. 1603–1828; na ich podstawie napisał rozprawę Materiały do dziejów nauczania filozofii na Litwie („Arch. Kom. do Badania Hist. Filoz. w Polsce” T. 2: 1926 cz. 2). W maju 1921, po raz pierwszy po wojnie, wyjechał do Paryża i w Grand Palais wygłosił odczyt Les relations artistiques entre la France et la Pologne (Paris 1921).
Jesienią 1921 przeniósł się T. z żoną do Poznania i na Uniw. Pozn. objął katedrę estetyki i nowszej historii sztuki. Zaprzyjaźnił się z Florianem Znanieckim, Adamem Żółtowskim i Michałem Sobeskim. Został członkiem Poznańskiego Tow. Przyjaciół Nauk. Jesienią 1923 wrócił do Warszawy i na Uniw. Warsz. objął katedrę filozofii. Wygłaszał wykłady oraz prowadził seminaria z historii filozofii (metafizyki, teorii poznania, logiki i metodologii), etyki i estetyki. Na I Polskim Zjeździe Filozoficznym we Lwowie (10–13 V 1923) wystąpił z referatami: Stanowisko estetyki wobec nowych prądów w sztuce i w historii sztuki oraz Zapytania w sprawie filozofa warszawskiego [Marcina Nikuty] z 1784 roku (oba „Przegl. Filoz.” R. 30: 1927 z. 4). W l. 1924–30 wykładał historię sztuki na Wydz. Architektury Politechn. Warsz. W r. 1924 objął funkcję redaktora naczelnego kwartalnika „Przegląd Filozoficzny” oraz przyjął propozycję Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie opracowania podręcznika historii filozofii. Opublikował Pięć studiów o Łazienkach Stanisława Augusta (Lw.–W. 1925). Dn. 4 V 1927 został na Uniw. Warsz. profesorem zwycz. i także członkiem Tow. Naukowego Warszawskiego (od r. 1928 był sekretarzem II Wydziału). Będąc pod wrażeniem „Szkiców estetycznych” Stanisława Ignacego Witkiewicza (Kr. 1922), omawiał je w r. 1927 na seminarium estetycznym Uniw. Warsz. Witkiewicz uznał, że T. «wyrwał go z zapomnienia i pognębienia» (Wspomnienie o Stanisławie Ignacym Witkiewiczu). Zawarli bliższą znajomość, spotykając się w towarzystwie m.in. Brunona Schulza i Bronisława Linkego, a w r. 1931 Witkiewicz namalował pierwszy z siedmiu portretów T-a (wszystkie uległy zniszczeniu w powstaniu warszawskim 1944 r.). W r. 1927 miał T. serię odczytów w Kopenhadze, Oslo, Sztokholmie, Rotterdamie i Utrechcie, a w Warszawie w dn. 23–28 IX t.r. wziął udział w II Polskim Zjeździe Filozoficznym z referatami: Estetyka asocjacyjna w XVII wieku oraz O niektórych postaciach racjonalizmu XVII i XVIII wieku. W l. 1929–32 prowadził wykłady na otwartym kursie historii filozofii na Uniw. Warsz.; jego słuchaczami byli m.in. Ludwik Fryde, Stefan Kisielewski, Tadeusz Kroński, Bolesław Miciński, Franciszek Siedlecki i Stefan Żółkiewski. Na XII Międzynarodowym Kongresie Historii Sztuki w Brukseli w r. 1930 wygłosił referat L’art classique en Pologne et le problème du style, z kolei 5 IX t.r. na VII Międzynarodowym Kongresie Filozofii w Oksfordzie przedstawił On the four types of ethical judgements. T.r. został członkiem International Committee of Philosophy oraz członkiem korespondentem PAU.
Realizując zamówienie «Ossolineum», T. opublikował w r. 1931 we Lwowie dwa tomy Historii filozofii (T. 1: Filozofia starożytna i średniowieczna, T. 2: Filozofia nowożytna, wyd. 2, Lw. 1933 I–II). Była to pierwsza polska synteza zachodnioeuropejskiej myśli filozoficznej, ukazująca jej różnorodność i wszechstronność, a zarazem ciągłość. Omawiając poszczególne doktryny filozoficzne każdego okresu, T. nie rezygnował z obiektywizmu i niezależności sądu, przedstawiał je z jasnością i prostotą jako filozof «realistycznego optymizmu» (M. Jaworski). Dzieło skomponował jako historię filozofów i systemów, zestawił zagadnienia filozoficzne i pojęcia danego okresu; całość wykazywała się przejrzystością i logiką kompozycji. Książka, ograniczająca się do metafizyki, teorii poznania i etyki, stała się podręcznikiem dla studentów filozofii oraz lekturą dla amatorów. Pierwszą obszerną rozprawą T-a z estetyki była natomiast praca Postawa estetyczna, poetycka i literacka („Spraw. PAU” T. 38: 1933 nr 5). Etyce Stagiryty poświęcił analityczną rozprawę Trzy etyki Arystotelesa („Przegl. Filoz.” R. 36: 1933 z. 1/2).
Na XIII Międzynarodowym Kongresie Historii Sztuki w Sztokholmie (4–7 IX 1933) wygłosił T. odczyt o polskim renesansie pt. La Renaissance du XVII-e siècle. W marcu 1934 potępił napad bojówki Obozu Narodowo-Radykalnego na Marcelego Handelsmana. We wrześniu t.r. wziął udział w VIII Międzynarodowym Kongresie Filozoficznym w Pradze. Jednym z ważniejszych ustaleń T-a z zakresu historii sztuki było wyodrębnienie dwóch rodzajów budownictwa renesansowego w architekturze kościelnej, nazwane typem lubelskim i kaliskim (Typ kaliski i lubelski w architekturze końca XVII wieku, „Prace Kom. Hist. Sztuki PAU” 1937 z. 1); wprowadzone przez Zygmunta Batowskiego określenie «kościoły Tatarkiewicza» znalazło się w „Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce”. We współpracy ze Stanisławem Janem Gąsiorowskim T. opracował trzytomową Historię sztuki (Lw. 1934). Zaproszony w r. 1935 przez Akad. Brazylijską, miał w Rio de Janeiro dwa wykłady: Les grandes périodes de la philosophie européenne (14 VIII) i L’attitude esthétique et poétique (27 VIII), a 30 VIII wystąpił z odczytem na uniw. w Saõ Paulo. Po powrocie do Warszawy opublikował nowatorski artykuł Architektura barokowa Brazylii („Spraw. Tow. Nauk Warsz. Wydz. II” T. 29: 1936 nr 7/9). Dn. 18 XI 1935 obchodził 20-lecie pracy na Uniw. Warsz.
Od r. 1935 był T. prezesem Zarządu Głównego Tow. Nauczycieli Szkół Średnich i Wyższych; funkcję tę uznał za najzaszczytniejszą ze wszystkich jakie pełnił. Biogramem Józefa Borettiego, architekta klasycyzmu, rozpoczął w r. 1936 współpracę z PSB (II). Od kwietnia t.r., przez ponad rok, wyjeżdżał na europejskie kongresy z historii sztuki, filozofii i estetyki, m.in. wygłosił trzy odczyty w l’Institut des Hautes Études de Belgique w Brukseli oraz wziął udział w XIV Międzynarodowym Zjeździe Historyków Sztuki w Budapeszcie. Zainaugurował III Polski Zjazd Filozoficzny w Krakowie 24 IX 1936 wykładem Okresy filozofii europejskiej. W r. 1937 wystąpił z wykładami w Belgradzie: 23 III na Uniw. Kolarca (Les fondements esthétiques de l’art moderne), a 24 III na Uniw. Królewskim (Die Wandlungen der europäischen Philosophie); 22 IV miał też wykład w Sofii. W Paryżu brał udział w II Międzynarodowym Kongresie Estetyki, wygłaszając w lipcu t.r. referat Le dualisme esthétique des anciens, oraz w IX Międzynarodowym Kongresie Filozoficznym, przedstawiając 6 VIII odczyt Ce que nous savons et ce que nous ignorons des valeurs. T.r. został członkiem honorowym Institut International de Philosophie (IIP) oraz wiceprezesem Tow. Naukowego Warszawskiego. W r. 1938 w Amersfoort w Holandii przedstawił na zjeździe Międzynarodowego Inst. Współpracy Filozofów referat Porządek dóbr: w jakim znaczeniu można orzekać wyższość jednego dobra nad drugim? T.r. jego rozprawa Pałac w Królikarni została opublikowana z pracą Wacława Tokarza w książce „Królikarnia, analiza i dzieje” (W.). Również t.r. zaproszono T-a do współpracy z „Revue Internationale de Philosophie” w Paryżu. Za popularyzowanie kultury polskiej za granicą został 10 XI 1938 odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski; w sierpniu 1939 otrzymał Order Oficerski Legii Honorowej Republiki Francuskiej. W lipcu 1939 na XV Międzynarodowym Kongresie Historii Sztuki w Londynie wygłosił wykład British Influence on Polish Romanitc Architecture. Był członkiem Międzynarodowej Federacji Stowarzyszeń Filozoficznych (FISP) oraz Międzynarodowej Unii Akademickiej (UAI).
Wybuch drugiej wojny światowej we wrześniu 1939 zastał T-a w rodzinnym Radoryżu koło Łukowa na Podlasiu; tam przyjmowano uciekających z Warszawy znajomych, m.in. Jana Gralewskiego i o. Innocentego Bocheńskiego. W r. 1940 wrócił T. do Warszawy i na podziemnych Uniw. Warsz. i Uniw. Ziem Zachodnich wykładał historię filozofii, etyki i estetyki. Pisał trzeci tom Historii filozofii oraz książkę O szczęściu. W czasie powstania warszawskiego, po spaleniu (z całym dobytkiem) jego domu przy ul. Prezydenckiej 4, został 12 VIII 1944 osadzony z rodziną w obozie przejściowym w Pruszkowie. Wyprowadzony z obozu przez dr. Feliksa Kaczanowskiego, kierownika szpitala w Tworkach, spędził jedną noc w Stawisku u Jarosława i Anny Iwaszkiewiczów.
W r. 1945 przybył T. do Krakowa, zamieszkał z rodziną przy ul. Lenartowicza 18 i już 5 IV t.r. rozpoczął wykłady z historii filozofii na UJ, a 20 VII został wybrany na członka czynnego Wydz. Filologicznego PAU. W Krakowie utrzymywał towarzyskie kontakty z Władysławem Konopczyńskim, Tadeuszem Lehr Spławińskim, Henrykiem Baryczem i Jerzym Turowiczem. Od listopada dojeżdżał na wykłady z historii filozofii i etyki na Uniw. Warsz. Również od listopada do wiosny 1946 był wykładowcą historii sztuki w krakowskim Inst. Filmowym; do r. 1947 wykładał historię filozofii i historię sztuki na Wydz. Architektury Politechn. Krak. oraz w Inst. Pedagogiki w Katowicach. Opublikował nowatorską rozprawę Dwa baroki: krakowski i wileński („Prace Kom. Hist. Sztuki PAU” T. 8: 1946). Zainteresował się rzeźbami z czarnego marmuru w kościołach krakowskich, po czym wydał pracę Czarny marmur w Krakowie (tamże T. 10: 1952). W sprawie strat wojennych wypowiedział się w rozprawie Etyczne podstawy rewindykacji i odszkodowań (W. 1945), przetłumaczonej na język angielski. W l. 1946–7 ukazało się trzecie wydanie dwóch tomów Historii filozofii (W.). T. należał do powołanego 30 XI 1946 Komitetu Uczczenia Pamięci Stanisława Ignacego Witkiewicza w Warszawie; ogłosił wtedy Wspomnienie o Stanisławie Ignacym Witkiewiczu (w: „Stanisław Ignacy Witkiewicz. Człowiek i twórca. Księga pamiątkowa”, red. T. Kotarbiński, J. E. Płomieński, W. 1957) oraz artykuł Witkacy z przodu i z tyłu („Nowiny Liter. i Wyd.” 1957 nr 4). Z odczytami filozoficznymi wyjeżdżał do Rabki, Nowego Targu, Zakopanego, Kłodzka, Katowic, Poznania i Warszawy. Wystąpił 18 VI 1947 z referatem Les problèmes en axiologie na konferencji IIP w Lund. W listopadzie t.r. został przewodniczącym Komisji Historii Filozofii Polskiej PAU, a 19 III 1948 członkiem Wydz. Historyczno-Filozoficznego tej Akademii. Opublikował monografię, przełożoną na język angielski, Zarys dziejów filozofii w Polsce (W. 1948). W PSB (1948 VII) ogłosił biogram Franciszka Fiszera. Nawiązując do wykładów dla literatów i artystów z l. 1942–3, napisał rozprawę Droga do filozofii; pokazywała ona drogę od myślenia potocznego do naukowego, od zdrowego rozsądku do wielkich koncepcji filozoficznych, została jednak objęta zakazem druku. Na X Międzynarodowym Kongresie Filozoficznym w Amsterdamie (11–18 VIII 1948) odczytano, pod nieobecność T-a, jego referaty Morale et bonheur oraz Sciences nomologique et typologiques: essais d’une classification des sciences. Za książkę O szczęściu (Kr. 1947, dziewięć wydań do r. 1990), przetłumaczoną na języki słowacki, angielski, rosyjski, niemiecki i bułgarski, otrzymał T. w r. 1949 nagrodę naukową PAU. Wyróżnił w niej cztery rodzaje rozumienia pojęcia szczęście: pomyślność, radość, błogość oraz zadowolenie z życia jako całości (eudajmonia), które uznał za jego najpełniejsze rozumienie i które sam przyjmował. Książka, zestawiająca problemy związane ze szczęściem w rozumieniu teoretycznym, praktycznym, historycznym, językowym, psychologicznym, socjologicznym i etycznym, zdobyła dzięki jasnemu stylowi duży rozgłos czytelniczy.
Nie akceptując reformy studiów filozoficznych, zapowiedzianych 17 X 1949 na zebraniu Rady Głównej ds. Nauki i Szkolnictwa Wyższego, T. zrzekł się funkcji kuratora Koła Filozoficznego Studentów. Od r. 1949 wstrzymano jego wyjazdy zagraniczne, a decyzją Min. Szkolnictwa Wyższego pozbawiono go w r. 1950 prawa nauczania na uniwersytecie i skierowano na przymusowy (płatny) urlop. W r. 1950 opublikował T. trzeci tom Historii filozofii (W., Filozofia XIX wieku i współczesna, dwanaście wydań do r. 1990); założenie T-a, by każdą doktrynę zrozumieć i oceniać wg jej własnych założeń, wywołało krytykę Krońskiego, który zarzucił T-owi, że «potraktował marksizm na równi z innymi systemami», dając wyraz «jaskrawemu antyhistoryzmowi» i «błędnej metodologii» („Myśl Filoz.” 1952 nr 4). W r. 1951 zamknięto redagowany przez T-a „Przegląd Filozoficzny”. W l. 1950–7 pełnił T. funkcję zastępcy dyrektora Wydz. I PAU; miał odczyty w PAU oraz w Tow. Naukowym Warszawskim. W tomie Skupienie i marzenie (Kr. 1951) zebrał rozprawy z estetyki, przedstawiając dwie formy poznania sztuki: przez skupienie, czyli koncentrację uwagi na dziele sztuki, oraz marzenie, czyli refleksję nad dziełem sztuki, która prowadzi do poznania samego siebie. W tym czasie zajął się przekładem z języka niemieckiego drugiego tomu „Czarodziejskiej góry” T. Manna, który wydał pod pseud. Jan Łukowski (W. 1953, pięć wydań do r. 1982). Wszedł w r. 1953 do Komitetu Redakcyjnego „Biblioteki Klasyków Filozofii” w Warszawie oraz objął (z Bogdanem Suchodolskim) kierownictwo „Bibliografii Filozofii Polskiej”. Opublikował książkę Dominik Merlini (W. 1955), o pierwszym architekcie Stanisława Augusta, przełożoną na język włoski, oraz przygotował w r. 1956 biogram Merliniego dla PSB (1975 XX).
Dn. 5 IX 1955 wystąpił T. z pierwszym po pięcioletniej przerwie referatem na III Międzynarodowym Kongresie Estetyki w Wenecji pt. Pour une future histoire de l’esthétique. Podczas XVIII Międzynarodowego Kongresu Historii Sztuki w Wenecji (10–19 IX t.r.) przedstawił wykład Bernardo Morando. Na uniw. w Greifswaldzie miał 24 V odczyt Die Klassizistische Architektur des XVIII Jahrhunderts, a następnie w Deutsche Bauakademie w Berlinie Wschodnim wygłosił dwa wykłady: Spätantike Kunsttheorie (25 V) i Anfänge der europäischen Ästhetik (28 V). Opublikował studium na temat pomników nagrobnych z klęczącymi podobiznami zmarłych pt. Srebrny nagrobek Marcina Leśniowolskiego w Katedrze lubelskiej. Nagrobki z figurami klęczącymi („Studia Renesansowe” T. 1: 1956). W r. 1956 został powołany jako historyk sztuki (nie filozof) na członka rzeczywistego PAN. Opublikował monografię Łazienek warszawskich (W. 1957).
Dn. 19 II 1957 miał T. pierwszy od zawieszenia wykład z historii filozofii na Uniw. Warsz.; został przyjęty owacyjnie. T.r. otworzył cykl wykładów publicznych z historii sztuki w Muz. Narodowym w Warszawie, a w Royaumont we Francji przedstawił (23 IV) w ramach III Kolokwium Filozoficznego swoją interpretację chronologii dzieł Edmunda Husserla (Réflexions chronologiques de l’œuvre de Husserl). W r. 1958 na uniw. w Getyndze wygłosił 3 II referat Grecy o sztukach naśladowczych, a 6 II miał odczyt na uniw. w Kolonii Zwei moderne Ästhetiker: Aristoteles und Cicero oraz wykład na uniw. w Bonn Über das Schreiben der Philosophiegeschichte. Na zaproszenie Fondazione Georgio Cini w Wenecji wystąpił 19 IX t.r. na sympozjum z estetyki z wykładem o percepcji estetycznej w ujęciu Arystotelesa (Un texte d’Aristote sur la perception esthétique). T.r. odbył z Romanem Ingardenem podróż do Włoch, zwiedzając Wenecję, Rawennę, Urbino, Orvieto, Viterbo i Rzym. W kwietniu 1959 z dziesięcioosobowym zespołem estetyków z Uniw. Warsz. przebywał w Moskwie i Leningradzie. Na X Congrès des Sociétés de Philosophie de Langue Française (Congrès Bergson) w Paryżu wygłosił 18 V t.r. wykład Esthétique de Bergson et l’art de son temps. W r. 1960 prowadził na uniw. w Tuluzie wykłady z estetyki (Esthétique ancienne et moderne); w pobliskim St. Clar de Rivière spotkał się wtedy z zaprzyjaźnionym Augustem Zamoyskim.
W styczniu 1960 objął T. reaktywowaną Katedrę Estetyki na Wydz. Filozofii Uniw. Warsz.; wrócił wtedy do Warszawy i zamieszkał przy ul. Chocimskiej 35. Pierwszy wykład z historii estetyki podjął w tym punkcie wywodu, w którym przerwał go w r. 1939. Uczniowie i przyjaciele uczcili siedemdziesiąte urodziny T-a i opublikowali księgę pamiątkową „Charisteria, rozprawy filozoficzne” (W. 1960). Dn. 16 III 1960 nastąpiło uroczyste odnowienie doktoratu T-a (tzw. złoty doktorat) na uniw. w Marburgu. T.r. ukazała się Historia estetyki (Wr., T. 1: Estetyka starożytna, T. 2: Estetyka średniowieczna). Przetłumaczona na języki angielski, rumuński, włoski, niemiecki, rosyjski, słowacki i hiszpański, przedstawiała dzieje estetyki europejskiej w sposób innowacyjny na skalę światową, bowiem do estetyki filozoficznej została dołączona teoria sztuki jako teoria poezji, muzyki i plastyki. Obok estetyki explicite sformułowanej wprowadził T. estetykę implicite, zawartą w dziełach sztuki; całość przedstawił w wersji dwujęzycznej, zarówno w języku oryginałów, jak w języku polskim. Dzięki rozległej dokumentacji i usystematyzowaniu rozproszonej dotąd wiedzy T. stworzył naukę o historii estetyki. Pokazał dzieła sztuki, które nie tylko mają różne formy, ale spełniają różne funkcje, są wyrazami różnych intencji i w różny sposób działają. W r. 1960 założył T. w Warszawie pierwsze polskie czasopismo naukowe „Estetyka” i objął jego redakcję; do r. 1963 ukazały się cztery roczniki, przedstawiające rozprawy estetyków polskich i światowych oraz informacje o międzynarodowych kierunkach w sztuce. Dn. 3 IX 1960 uczestniczył w IV Międzynarodowym Kongresie Estetyki w Atenach, wygłaszając wykład La conception classique et la conception moderne de l’art. We wrześniu t.r. miał też wykłady w Szwajcarii na uniw. w Lucernie oraz w Pradze. Po r. 1960 przeszedł na emeryturę, ale nadal był aktywny naukowo; dla PSB opracował w l. 1960–5 dalsze biogramy: Jana Gralewskiego (VIII), Józefa Emanuela Jankowskiego (X), Witolda Kamienieckiego (XI) i Andrzeja Le Brun (XVI).
W l. 1960–2 prowadził T. wykłady z filozofii w Państw. Inst. Pedagogiki Specjalnej w Warszawie. W r. 1961 miał wiele odczytów z estetyki, historii sztuki i historii filozofii w Katowicach, Krakowie, Lublinie, Toruniu, Poznaniu i Szczecinie. Należał z Tadeuszem Dobrowolskim do redakcji zbiorowej „Historii sztuki polskiej w zarysie” (Kr. 1962 I–III) i napisał do niej Zarys architektury klasycyzmu. Został w r. 1962 członkiem honorowym Stow. Historyków Sztuki. W marcu t.r. wyjechał z żoną do Londynu; na University of London miał wykład w języku angielskim Filozofia a sztuka abstrakcyjna, w IPiM Sikorskiego odczyt Rozwój pojęcia sztuki; a w BBC wygłosił 17 III Pogadankę o szczęściu. Od kwietnia przebywał z żoną na wykładach w USA; na New York Columbia University wygłosił 17 IV wykład Classification of the arts in antiquity, a 14 V w Filadelfii, w Klubie Filozoficznym na University of Pennsylvania, odczyt pt. The historian of philosophy and his problem. W maju wykładał na Princeton University (New Jersey), w czerwcu prowadził odczyty w Chicago, w Polskim Stow. Akademickim, a następnie na University of Southern California w Los Angeles (20 VII), Claremont University (24 VII), University of California w Berkeley (9 VIII) i Santa Barbara (18 VIII). We wrześniu wrócił do Europy, zatrzymując się we Włoszech, gdzie odwiedził Neapol, Genuę, Mediolan i Wenecję; w grudniu miał serię wykładów na temat sztuki w radiu francuskim. Dn. 14 III 1964 podpisał tzw. List 34, protestujący przeciw zaostrzeniu cenzury. W dn. 24–28 VIII t.r. wziął udział w V Międzynarodowym Kongresie Estetyki w Amsterdamie i 25 VIII wygłosił odczyt La vérité dans l’art. We wrześniu uczestniczył w Międzynarodowym Kongresie Historii Sztuki w Bonn, a w październiku w posiedzeniu Union Académique Internationale w Royaumont. T.r. podróżował z żoną po Francji, Belgii, Holandii, Szwajcarii i Niemczech. Intensywną działalność odczytową prowadził w r. 1965 w Polsce, w Krakowie, Warszawie i Poznaniu; w Nieborowie podczas konferencji „Italia, Venezia e Polonia tra Umanesimo e Rinascimento” miał 25 V t.r. wykład L’esthétique de la Renaissance et sa fin.
Dn. 4 IV 1966 obchodził T. na Wydz. Filozoficznym Uniw. Warsz. uroczystość 80-lecia urodzin; wygłosił wówczas wykład Perypetie pojęcia twórczości. Wcześniejsze rozprawy na temat klasycyzmu Stanisławowskiego zebrał w książce O sztuce polskiej XVII i XVIII wieku. Architektura, rzeźba (W. 1966). W Państw. Wyższej Szkole Muzycznej w Warszawie prowadził w l. 1966–7 cykl wykładów na temat „Odrodzenie, teoria muzyki Renesansu”. W r. 1967 opublikowano trzeci tom Historii estetyki (W., pt. Estetyka nowożytna 1400–1700); za to dzieło otrzymał T. w r. 1966 Nagrodę Państwową I st. Na zaproszenie University of California w Berkeley przybył z żoną do USA na roczny kurs wykładów z historii estetyki i etyki; rozpoczął go 23 X 1967 wykładem Early prophets of abstract art. Na University of Southern California wygłosił 8 III 1968 wykład Abstract art and philosophy, a w Yale University wystąpił 10 IV t.r. z odczytem Does aesthetics progress?. Do kraju wrócił w maju, a następnie uczestniczył w VI Międzynarodowym Kongresie Estetyki w Uppsali (19–20 VIII); w r. 1969 wygłaszał odczyty w Londynie. W r. 1968 otrzymał Nagrodę Fundacji Alfreda Jurzykowskiego, a 24 VI t.r. – doktorat honoris causa UJ. Po ok. dwudziestu latach cenzura zezwoliła na opublikowanie jego Drogi do filozofii (W. 1968). T. ułożył i poprzedził wstępem antologię „Jakiej filozofii Polacy potrzebują” (W. 1970); złożyły się na nią rozprawy zapomnianych filozofów początku XIX w., m.in. Feliksa Jarońskiego, Józefa Kalasantego Szaniawskiego, Józefa Emanuela Jankowskiego, Anioła Dowgirda, Jędrzeja Śniadeckiego, Krystyna Lacha Szyrmy. W r. 1971 otrzymał T. Medal KEN, został też członkiem Serbskiej Akad. Nauk w Belgradzie. T.r. ogłosił Pisma zebrane (T. 1: Droga do filozofii, T. 2: Droga przez estetykę); w tomie drugim określił swą postawę estetyczną jako pluralizm poglądów w różnych epokach i u różnych twórców. Na VII Międzynarodowym Kongresie Estetyki w Bukareszcie wygłosił 31 VII 1972 odczyt Les grands problèmes de l’esthétique vus par un historien. Do „Encyklopedii Katolickiej” (L. 1973 I) opracował artykuł Akademia Platońska. W r. 1973 został członkiem honorowym Polskiego Tow. Filozoficznego i otrzymał Medal im. Mikołaja Kopernika PAN, a w r. 1974 został pierwszym laureatem nagrody im. ks. Idziego Radziszewskiego Tow. Naukowego KUL. W l. 1973–4 wygłaszał wykłady z estetyki i teorii kultury w różnych miastach Polski; 19 IV 1974 na uniw. w Lozannie miał wykład Les deux concepts de la beauté. Opublikował Dzieje sześciu pojęć (W. 1975, cztery wydania do r. 1988), przetłumaczone na języki angielski, serbsko-chorwacki, rumuński i hiszpański; Dzieje… były pomyślane jako kontynuacja Historii estetyki, obejmując okres od XVIII do XX w. T. wziął udział z polskimi uczonymi z Katedry Estetyki w VIII Międzynarodowym Kongresie Estetyków w Darmstadt (30 VIII – 3 IX 1976); jego wykład O pojęciu doskonałości, wygłoszony nienaganną niemczyzną, wywołał długotrwałą owację na stojąco. Opublikował w tym czasie książkę O doskonałości (W. 1976, wyd. 2 skrócone, L. 1991), w której ukazał wszechstronnie udokumentowane warianty tego pojęcia. Dn. 7 III 1976 otrzymał doktorat honoris causa KUL. Z okazji 90. rocznicy urodzin T-a poświęcono mu zeszyt miesięcznika „Studia Filozoficzne” (1976 nr 4). W r. 1977 otrzymał członkostwo honorowe Tow. Opieki nad Zabytkami Przeszłości oraz TPSP w Krakowie. Do tomu trzeciego „Historii nauki polskiej” (W. 1977) opracował rozdział Historia filozofii. Ostatni odczyt, Dwa pojęcia piękna, wygłosił 5 IV 1977 w Bibliotece Wydz. Filozoficznego Uniw. Warsz. Jako uzupełnienie Dziejów sześciu pojęć opublikował zbiór rozpraw estetycznych z l. 1974–6 pt. Parerga (W. 1978). W darze dla T-a Izydora Dąmbska przełożyła z języka niemieckiego jego rozprawę doktorską i ogłosiła ją pt. Układ pojęć u Arystotelesa (W. 1978). W r. 1978 został T. członkiem honorowym Academia Adamo Mickiewicz w Bolonii. Po śmierci żony wydał swe Zapiski do autobiografii we wspólnym z nią tomie Wspomnienia (W. 1979), w których określał się jako hedonista «ponieważ robię to, co lubię, a lubię pracować». Jego optymizm był wypracowany przez lata nieustannego namysłu nad życiem własnym i życiem innych, a jego postawa była bliska stoickiej zgodzie na to, co przynosi życie.
T. był poliglotą, znał języki: rosyjski, francuski, angielski, niemiecki, włoski, łacinę i grekę. Opublikował ponad trzysta prac. Jako historyk filozofii porządkował pojęcia i systemy, a jako historyk sztuki i estetyk porządkował i określał nowe style, dzieła i ich cechy. Dyrektywa «porządkowania wiedzy» tylko pozornie dotyczyła wyłącznie pojęć filozoficznych, w istocie była wyrazem generalnej akceptacji zasady ładu i porządku jako naczelnej zasady organizującej zarówno świat myśli, jak i świat rzeczy. Uporządkowanie miało służyć prostocie i jasności. T. uważał, że należy «uprościć obrazy świata, a w szczególności świata ludzkich czynności i wytworów, i przez uproszczenie uczynić go przejrzystszym i lepiej zrozumiałym» (Tatarkiewiczowie T. i W., Wspomnienia). Był nauczycielem trzech pokoleń polskiej inteligencji. W pracy pisarskiej cechowała go doskonałość syntez oraz bogactwo materiału źródłowego. Jego stanowisko naukowe nazywano polimorfizmem filozoficznym; zarówno w metafizyce, jak w aksjologii uznawał różne metody badania zjawisk. Należał do twórców nowoczesnej terminologii filozoficznej. Sam nazywał się komentatorem systemów filozoficznych, który «zbierał ludzkie myśli o filozofii, szczęściu, sztuce». („Polityka” 1980 nr 15). Wg T-a filozofia powinna przygotowywać do rozumienia świata, nie oceniać, lecz rozumieć systemy. Wśród uczniów i słuchaczy T-a byli m.in.: Suchodolski, Stanisław Lorentz, Bolesław Miciński, Maria i Stanisław Ossowscy, ks. Jan Popiel, ks. Jan Salamucha, Stefan Świeżawski, Mieczysław Wallis, Stefan Morawski. T. był autorytetem moralnym i naukowym polskiej inteligencji. Umiał cieszyć się życiem; jak sam powiedział, był «wdzięczny ludziom i losom». W r. 1980 otrzymał nagrodę oddz. polskiego Stow. Kultury Europejskiej SEC. Zmarł 4 IV 1980 w Warszawie, został pochowany 9 IV na cmentarzu Powązkowskim w grobowcu rodzinnym (kw. 25–4–3/4). Był odznaczony także Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (1958) oraz Orderem Komandorskim Legii Honorowej Republiki Francuskiej (1978) i Krzyżem Komandorskim Orderu «Phoenix» Republiki Grecji (1978).
W zawartym 2 VIII 1919 w Radoryżu małżeństwie z Teresą Heleną Marią z Potworowskich (zob. Tatarkiewiczowa Teresa) miał T. syna Krzysztofa Ksawerego (1923–2011), profesora nadzwycz. matematyki Uniw. Warsz.
W 100. rocznicę urodzin T-a wydano wybór jego rozpraw filozoficznych, etycznych i estetycznych pt. O filozofii i sztuce (W. 1986). Na murze kamienicy przy ul. Chocimskiej 35 w Warszawie odsłonięto 3 IV 2012 tablicę pamiątkową. Imieniem T-a nazwano ulice w Warszawie, Łodzi, Opolu, Zabrzu i Częstochowie, a także Zespół Szkół Zawodowych w Radoryżu.
Portret przez Ludomira Sleńdzińskiego (niezachowany), reprod. w: „Południe” (Wil.) 1921 z. 1; Rzeźba głowy przez Hannę Nałkowską, fot. w: Tatarkiewiczowie T. i W., Wspomnienia, W. 1979; – Bibliografia naukowa Władysława Tatarkiewicza, „Roczniki Uniw. Warsz.” R. 3: 1962; Biogramy uczonych pol., III; Brensztejn M., Zbiór rękopisów uniwersyteckiej Biblioteki Publicznej w Wilnie, Wil. 1932; Etyka w Polsce. Słownik pisarzy, Wr. 1986; Łoza, Czy wiesz, kto to jest?; Poczet członków Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Umiejętności w latach 1872–2000, Kr. 2006; Szmyd J., Filozofowie współcześni. Leksykon, Kr. 2003; Śródka, Uczeni pol., IV; Władysław Tatarkiewicz. Bibliografia, W. 1992; – Art transforming life. On Wladyslaw Tatarkiewicz’s Aesthetics, W. 2006; Białostocki J., Władysław Tatarkiewicz jako historyk sztuki, „Studia Filoz.” 1976 nr 4; Borzym S., Filozofia polska 1900–1950, Wr. 1992; tenże, Tatarkiewicz jako filozof, w: Wielcy filozofowie polscy. Sześć studiów, W. 1997; Czyżewski T., Filozofia i sztuki piękne, „Studia Filoz.” 1971 nr 2; Dąmbska I., Charakterystyka filozoficznej twórczości Władysława Tatarkiewicza., tamże 1981 nr 1; Dziemidok B., Aksjologia Władysława Tatarkiewicza, „Filo-Sofija” 2011 nr 2–3; Fik, Kultura po Jałcie; Gołaszewska M., Świat według Tatarkiewicza, w: Estetyka pluralistyczna, Sympozjum Międzynarodowe w setną rocznicę urodzin Władysława Tatarkiewicza, W. 1988; taż, Władysław Tatarkiewicz. Wielki humanista naszych czasów, „Studia Filoz.” 1981 nr 4; Jadacki J. J., Orientacje i doktryny filozoficzne. Z dziejów myśli polskiej, W. 1998; Jadczak R., Mistrz i jego uczniowie, W. 1997; Jaworski M., Władysław Tatarkiewicz, W. 1975; Kasznica E., Jedna bryła bez pęknięć, w: Nadejdzie dzień. Wspomnienia o Pawle Czartoryskim, Red. I. Bylicka i in., W. 2012; Kuczyńska A., Tatarkiewicz. Pluralistic Aesthetics, w: 20th Century Aesthetics in Poland. Masters and their Followers, W. 2013; taż, Władysław Tatarkiewicz jako historyk estetyki, „Studia Filoz.” 1976 nr 4; taż, Władysław Tatarkiewicz. W poszukiwaniu ładu pojęć i ładu świata, „Przegl. Human.” 1985 nr 7/8; Najder Z., Władysław Tatarkiewicz (mija 90 rocznica urodzin…), „Twórczość” 1976 nr 4; Pelc J., Ostatni doktorat honorowy Władysława Tatarkiewicza, „Studia Filoz.” 1981 nr 1; tenże, Tatarkiewicz – humanista, tamże 1981 nr 1; tenże, Uwagi o historii estetyki Władysława Tatarkiewicza, „Estetyka” T. 2: 1961; tenże, Władysław Tatarkiewicz – filozof najwyższych wartości, „Studia Filoz.” 1976 nr 4; Suchodolski B., Władysław Tatarkiewicz jako historyk filozofii, tamże 1976 nr 4; Szaniawski K., Wspomnienia Tatarkiewiczów, „Nowe Książki” 1980 nr 5; Śliwicka A., Kwiatkowska D., Materiały do słownika ludzi zasłużonych dla Pruszkowa, „Przegl. Pruszkowski” 1984 nr 1 s. 70–6; Wiśniewski R., Podstawy teorii wartości estetycznych Władysława Tatarkiewicza, „Studia Estetyczne” T. 16: 1979; Wojnar I., Związki między etyką a estetyką w myśli Władysława Tatarkiewicza, w: Estetyka pluralistyczna. Sympozjum w setną rocznicę urodzin Władysława Tatarkiewicza, Red. A. Kuczyńska, W. 1989; Z dziejów podziemnego Uniwersytetu Warszawskiego, W. 1961; – Sprawozdanie Czytelni Akademickiej we Lwowie za r. 1910, Lw. 1911 s. 74; Tatarkiewicz K., Parę obrazków..., w: Wielcy Nauczyciele Filozofii Władysław Tatarkiewicz i Tadeusz Kotarbiński w 120 rocznicę urodzin, Parerga –W. 2006; Witkiewicz S. I., Listy, Oprac. I. Degler i in., W. 2017 II vol. 2 cz. 1–2; Wywiady z T-em: „Chwila” 1934 nr 5384, „Polityka” 1973 nr 22, 1979 nr 29, 1980 nr 15, 1990 nr 14, „Studia Filoz.” 1976 nr 4, „Tyg. Powsz.” 1974 nr 38, „Znak” 1977 nr 11, „Życie Warszawy” 1966 nr 11, 1971 nr 79, 201; – Nekrologi i wspomnienia pośmiertne z r. 1980: „Dzien. Pol.” nr 78 (fot.), nr 81, „Echo Krakowa” nr 78, 81, „Express Wieczorny” nr 78, 81, „Nowe Książki” nr 9, „Ruch Filoz.” nr 3–4, „Słowo Powsz.” nr 8, „Trybuna Ludu” nr 82, 85, „Tyg. Powsz.” nr 15, „Więź” nr 6 (B. Dembowski, P. Skubiszewski), „Życie Liter.” nr 15, „Życie Warszawy” nr 82, 85; – Arch. UJ: sygn. S III 246.
Alicja Kuczyńska